Azərbaycanda qiymətləndirmə fəaliyyətinin inkişafında peşəkar biliklərin davamlı yenilənməsi, beynəlxalq standartların tətbiqi, milli qiymətləndirmə standartlarının müasir tələblərə uyğunlaşdırılması və rəqəmsal texnologiyaların proseslərə inteqrasiyası əsas istiqamətlərdən birinə çevrilir. Azərbaycan Qiymətləndiricilər Palatasının (AQP) müxtəlif qiymətləndirmə ixtisasları üzrə dövri peşə təlimləri təşkil etməsi də bu prosesin mühüm komponentlərindən biridir.
Qiymətləndirmə bazarında aparılan dəyişikliklər yalnız yeni metodların öyrənilməsi ilə məhdudlaşmır. Qiymətləndiricidən beynəlxalq standartların tələblərini düzgün tətbiq etmək, milli metodoloji çərçivəni nəzərə almaq, bazar məlumatlarını təhlil etmək və əldə olunan nəticəni əsaslandırılmış şəkildə təqdim etmək tələb olunur. Bu baxımdan peşəkar təlimlər qiymətləndiricinin biliklərinin yenilənməsi ilə yanaşı, müxtəlif praktik hallara vahid metodoloji yanaşmanın formalaşmasına da xidmət edir.
AQP üzvü olan qiymətləndiricilər bildirirlər ki, müasir qiymətləndirmədə əsas dəyişikliklərdən biri peşəkar biliklərin yalnız nəzəri səviyyədə deyil, real qiymətləndirmə tapşırıqları üzərində tətbiq edilməsidir.
AQP üzvü, qiymətləndirici Kamran Əliyev hesab edir ki, davamlı peşəkar inkişaf qiymətləndiricinin fəaliyyətinin keyfiyyətinə birbaşa təsir edən amillərdəndir.
“Qiymətləndirmə fəaliyyəti statik sahə deyil. Bazar şərtləri, aktivlərin strukturu, maliyyə alətləri, biznes modelləri və iqtisadi göstəricilər dəyişir. Buna uyğun olaraq qiymətləndiricinin istifadə etdiyi məlumat bazası və analitik yanaşmalar da daim yenilənməlidir. Peşə təlimlərinin əhəmiyyəti məhz burada ortaya çıxır. Təlim qiymətləndiriciyə yalnız yeni məlumat verməməli, həmin məlumatın praktik qiymətləndirmədə necə tətbiq olunmasını da göstərməlidir.
Qiymətləndirmə fəaliyyətində beynəlxalq standartların tətbiqi isə nəticələrin hazırlanması və əsaslandırılması üçün vahid peşəkar çərçivənin formalaşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Beynəlxalq Qiymətləndirmə Standartları qiymətləndirmənin məqsədindən və dəyər əsasından tutmuş məlumatların seçilməsi, yanaşmaların tətbiqi və hesabatın hazırlanmasına qədər bir sıra fundamental prinsipləri müəyyən edir”.
AQP üzvü, qiymətləndirici Elvar Mikayılov qeyd edib ki, Beynəlxalq Qiymətləndirmə Standartlarının əhəmiyyəti yalnız onların qiymətləndirmə hesabatlarında istinad edilən sənəd olması ilə məhdudlaşmır.
“Standartın əsas funksiyası qiymətləndiricinin peşəkar mühakiməsini sistemləşdirməkdir. Eyni aktiv üzrə müxtəlif qiymətləndiricilərin işlədiyi hallarda istifadə olunan məlumatların, fərziyyələrin və metodoloji yanaşmaların aydın şəkildə əsaslandırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Beynəlxalq standartlar bu baxımdan qiymətləndirmə prosesinin ardıcıllığını və nəticənin izah edilə bilməsini gücləndirən mühüm metodoloji bazadır.
Beynəlxalq standartlarla yanaşı, milli qiymətləndirmə standartlarının hazırlanması və yenilənməsi də Azərbaycan qiymətləndirmə bazarının institusional inkişafının mühüm istiqamətlərindən biridir. Milli standartların formalaşdırılması qiymətləndirmə fəaliyyətinin ölkənin qanunvericiliyi, iqtisadi mühiti və yerli bazarın xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla vahid metodoloji çərçivədə həyata keçirilməsinə imkan yaradır”.
AQP üzvü, qiymətləndirici Fərqanə Həmidli milli standartların hazırlanmasını beynəlxalq təcrübənin yerli qiymətləndirmə mühitinə uyğunlaşdırılması baxımından mühüm proses kimi xarakterizə edib.
“Milli standartların hazırlanmasında əsas məsələ beynəlxalq yanaşmaların sadəcə tərcümə edilərək tətbiq olunması deyil. Standartın Azərbaycan iqtisadiyyatının, bazar münasibətlərinin və hüquqi mühitin xüsusiyyətlərini nəzərə alması vacibdir. Eyni zamanda milli standartlar beynəlxalq peşəkar yanaşmalardan kənarda formalaşa bilməz. Bu iki istiqamətin düzgün uzlaşdırılması qiymətləndirmənin metodoloji bazasının daha da möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Qiymətləndirmə sektorunda dəyişikliklərin digər mühüm istiqaməti rəqəmsal transformasiyadır. Qiymətləndirmə proseslərinin elektron mühitə keçirilməsi məlumatların toplanması və emalından tutmuş sifarişin qəbuluna, hesabatın hazırlanmasına, imzalanmasına və arxivləşdirilməsinə qədər müxtəlif mərhələlərin daha sistemli idarə olunmasına imkan yaradır”.
AQP üzvü, qiymətləndirici Əhməd Talıblının sözlərinə görə, rəqəmsallaşmanın əsas nəticəsi yalnız sənəd dövriyyəsinin elektronlaşdırılması ilə ölçülməməlidir.
“Rəqəmsal sistem qiymətləndiricinin fəaliyyətini sadəcə sürətləndirmək üçün nəzərdə tutulmamalıdır. Burada əsas məsələ prosesin izləniləbilənliyi, məlumatların strukturlaşdırılması və qiymətləndirmə mərhələlərinin vahid sistemdə idarə edilməsidir. Elektron mühit inkişaf etdikcə qiymətləndirici texniki və inzibati proseslərə daha az, məlumatların təhlilinə və peşəkar mühakiməyə isə daha çox vaxt ayıra bilər.
Qiymətləndiricilərin fikrincə, təlimlərin təşkili, beynəlxalq standartların tətbiqi, milli standartların hazırlanması və rəqəmsal sistemə keçid bir-birindən ayrı proseslər kimi deyil, qiymətləndirmə fəaliyyətinin vahid inkişaf xətti çərçivəsində nəzərdən keçirilməlidir.
Çünki yeni standartın qəbul edilməsi onun praktikada düzgün tətbiqini tələb edir. Bunun üçün qiymətləndiricinin peşəkar hazırlığı davamlı olmalıdır. Eyni zamanda standartlaşdırılmış metodologiyanın rəqəmsal sistemlərə inteqrasiyası qiymətləndirmə prosesinin şəffaflığının, məlumatların izləniləbilənliyinin və hesabatların strukturlaşdırılmasının inkişafına imkan verir.
Beləliklə, müasir qiymətləndirmə modelində qiymətləndiricinin rolu yalnız müəyyən aktivə dəyər təyin etməklə məhdudlaşmır. Qiymətləndiricidən standartları düzgün şərh etmək, uyğun metodologiya seçmək, bazar məlumatlarını təhlil etmək, peşəkar mühakiməni əsaslandırmaq və nəticəni istifadəçi üçün aydın şəkildə təqdim etmək tələb olunur.
Bu baxımdan peşəkar təlimlər, beynəlxalq və milli standartların inkişafı, eləcə də rəqəmsal transformasiya qiymətləndirmə fəaliyyətinin ayrı-ayrı elementləri deyil, vahid peşəkar infrastrukturun bir-birini tamamlayan istiqamətləridir. Qarşıdakı mərhələdə bu istiqamətlərin praktik fəaliyyətə nə dərəcədə inteqrasiya olunması qiymətləndirmə xidmətlərinin keyfiyyəti, müqayisəliliyi və etibarlılığı baxımından əsas məsələlərdən biri olaraq qalır”.